Maar uitzonderlijk sterven mensen alleen. Meestal verloren ze onderweg hun sociale contacten, vaak door ziekte of ouderdom; een enkele keer knipten ze zelf de banden door. Er is, behalve de dragers, de uitvaartbegeleider en de grafdelvers, niemand om de overleden te eren. Voor hen wil de Eenzame Uitvaart een ritueel creëren met persoonlijke woorden.
Dat sociale en literaire project ontstond in Groningen, waar stadsdichter Bart F.M. Droog een eerste gedicht schreef voor iemand die zonder nabestaanden werd begraven. Op die manier wilde hij eenzaamheid zichtbaar maken voor de maatschappij.
Sinds 2009 bestaat het initiatief ook in Vlaanderen. Als een uitvaart-ondernemer of OCMW vermoedt dat er niemand aanwezig zal zijn op de plechtigheid, nemen ze contact op met de coördinator van de Eenzame Uitvaart. Die gaat op zoek. Naar wat nog te vinden is over het leven van de overledene. Kleine details, verzameld via verhalen van een buur, een verzorger van het woonzorgcentrum, of objecten die overblijven. Meneer D.V. huilde op de avond voor hij stierf. Mevrouw J.V.L. liet haar handtas, met de foto van haar overleden man, nooit los. Soms is er niet veel meer dan een naam, een adres en een foto van Google Street View. Deze informatie wordt doorgegeven aan een dichter, aangesloten bij wat de Poule des doods wordt genoemd. De schrijver zoekt er passende woorden en beelden bij. Dit verslag en het gedicht vormen de kern van het afscheid, om de overledene met medemenselijkheid te omringen. De verslaggever en de dichter lezen samen voor, aan de rand van het graf of de strooiweide. Als een klein ritueel houvast.
Ik sprak met Tania Verhelst, coördinator van de Eenzame Uitvaart in Brugge. Zij is daar contactpersoon en verslaggever.
Gaat het altijd om trieste en eenzame verhalen, die je verzamelt voor de Eenzame Uitvaart?
Het is niet omdat we een Eenzame Uitvaart begeleiden, dat de overledene een eenzaam leven had. De uitvaart is eigenlijk maar een momentopname. Misschien is de term daarom zelfs wat misleidend. We zorgen voor een Eenzame Uitvaart voor mensen zoals jij en ik, die door de omstandigheden geïsoleerd geraakt zijn.
Het omgekeerde is ook waar: een drukbezochte uitvaart zegt weinig over de eenzaamheid die iemand ervaren kan hebben.
Vaak waren mensen voor wie we een Eenzame Uitvaart begeleiden al een tijd ziek of dement en hadden ze geen contacten meer. Je spreekt dan met personeel van een woonzorgcentrum om info te verzamelen, maar zij kenden mensen alleen het laatste stukje van hun leven, vaak als ze al ziek waren. Soms geven ze enkel vage details, bv. dat iemand liever een rok droeg dan een broek. Ze kunnen geen echt beeld geven van hoe het leven van die persoon eruitzag.
Gelukkig zie ik op een kamer in een woonzorgcentrum wel kleine details. Zo vond ik een sneeuwbol van Saarburg. Enkel dat. Dat roept een beeld op, het zet je verbeelding in werking.
Waar halen de dichters inspiratie als er weinig informatie is?
Ze vertrekken van die details en hangen dat op aan een groter verhaal. Ze vullen niet in, fantaseren niet, maar trekken het verhaal wel open naar grotere, existentiële vragen. Zo overstijgt zo’n gedicht ook het particuliere. Als je te veel details hebt, is het niet noodzakelijk gemakkelijker om een gedicht te schrijven. Dat zet al vooraf te veel vast. De dichters in Brugge hebben elk een eigen stijl. Maar altijd voelt het voor mij als passend. Misschien komt dat omdat ze uit het verslag de elementen oppikken die hen raken en daarmee aan de slag gaan.
Is poëzie het medium bij uitstek voor een Eenzame Uitvaart?
Ik denk dat dat een kwestie van persoonlijke smaak is. Voor mij is poëzie misschien wel de meest passende vorm, maar het zou ook muziek kunnen zijn bijvoorbeeld. Dat heeft te maken met de eigen logica van poëzie. De gewone taal kan vaak het onmogelijke van de werkelijkheid minder goed vatten. Ze wordt daardoor soms leugenachtig. De meerlagigheid van de werkelijkheid zit ook in de poëzie.
Troost het als je weet dat er een Eenzame Uitvaart voor jou georganiseerd zou worden?
Neen, als ik dood ben, is er voor mij niets meer. Het voelt voor mij eerder troostend om het nu voor iemand te kunnen doen. Vroeger werd die rol door de kerk gespeeld. Er was een dienst, de pastoor kende de mensen. Nu is door de secularisatie dat grotere kader weggevallen en daardoor ook veel rituelen. Jammer genoeg is er niet veel in de plaats gekomen. Er wordt eerder een persoonlijke invulling aan gegeven, waardoor er een gebrek is aan het symbolische. Vroeger was rouw te zien aan mensen. Misschien was dat ook te strak toen, te veel een keuslijf, maar nu lijkt het me toch moeilijker om verlies te dragen. Rituelen kunnen hierin een rol spelen.
Is er geen verandering zichtbaar, geen rouwrevolutie of -evolutie gaande?
Ja, dat klopt wel. En toch blijft het versnipperd en mis ik ergens een gemeenschappelijke grond van die initiatieven, zonder dat ik een idee heb hoe het anders kan.
Ik las in het boek van Maarten Inghels de frustratie over hoe kort een Eenzame Uitvaart is, namelijk 12 minuten. Zou je liever een langer ritueel hebben, zoals in Amsterdam, waar er nog samen cake wordt gegeten?
Ja, het is inderdaad kort. Maar de lengte is voor mij van ondergeschikt belang. Het gaat meer om die rituele, die symbolische betekenis. Ik vind het net goed dat we ons beperken tot het ceremoniële deel van een uitvaart. Op die manier is het ook afgebakend. Het familiale stuk van de koffietafel: dat is onze plaats niet. Soms zijn er op een uitvaart toch enkele bekenden aanwezig, en die gaan misschien nog een koffie drinken.
Ben je door deze verhalen anders gaan kijken naar eenzaamheid?
Ik heb vier verhalen opgetekend van ouderen, die al dement waren. Het is schrijnend als je tijdens je leven al zoveel hebt moeten afgeven. Dat leven is al niet meer vol. Het treft me ook hoe wij met ouderen omgaan. Het woonzorgcentrum bevindt zich niet in de stad, maar weggestopt buiten de ring, in een mooi, nieuw gebouw, alsof we zo weinig mogelijk contact willen bevorderen. Ik zou liever in de stad zitten en nog even naar de bakker kunnen gaan. Zo was er een man die graag de krant las en ook toen hij dement werd en niet meer las, die kranten bleef bijhouden. Zijn stapels kranten zijn niet mee verhuisd, vanuit onze functionalistische visie op die kranten. Maar voor die man was dat zijn enige bezit. Het ging hem om de tactiele ervaring van die kranten. Het toont ons onvermogen om ons in te leven in een wereld die verandert, in betekenissen die veranderen.
Is er een specifieke Eenzame Uitvaart die je bijzonder bijgebleven is?
Ik kan vooraf niet voorspellen waardoor ik geraakt zal zijn. Bij de laatste uitvaart bijvoorbeeld, konden de verzorgers uit het woonzorgcentrum weinig vertellen. Maar er was een fotoboek, waarin foto’s van een mooie, levenslustige vrouw stonden, omringd door neefjes en nichtjes. Ik voelde zo’n schril contrast met de laatste foto die ik van haar zag. De vrouw van de foto’s kennen we niet. Er is geen brug naar de vrouw die ze toen was, die is eigenlijk al gestorven. Had ik haar 20 jaar geleden ontmoet, dan zou dat me een andere ervaring gegeven hebben. Je bent vele levens.